Donnerstag, 19. Juni 2014

Dem, dema xebatên akademîk e...


Dem, dema xebatên akademîk e...

Her diçe xebatên taybet yên li ser ziman û çanda Kurdî zêdetir dibin. Yek ji van xebatan jî xebata dawîn ya nivîskar û zimannas Abdullah İncekan e, ku ji nav weşanên Nûbiharê derket: Ez Kurdî Hîn Dibim - Geçişli Fiiller ve Ergativ.
Kitêba A. İncekan bi tevahî li ser rola fiîlan di zimanê Kurdî de û mijara Ergatîvê ye. Nivîskar di pêşgotina berhema xwe de wiha li ser mijarê disekine:
Armanca pêşîn ya Ez Kurdî Hîn Dibim - Geçişli Fiiller ve Ergativ ew e ku taybetiyên fiîlên gergûhêz û mijara Ergatîvê îzah bike û di hînbûna wan de rê û rêbazekê nîşan bide.
Fiîlên gergûhêz ji ber Ergatîvê di gramera Kurdî de mijareke tevlihev e. Ji ber vê jî di nav Kurdîaxêvên nifşên nû de hejmara yên ku di vê hêlê de xeletiyan dike, herroj zêdetir dibe. Ev gruba fiîlan yek ji dijwartirîn hêla gramera Kurdî ye.
Ez Kurdî Hîn Dibim - Geçişli Fiiller ve Ergativ dixwaze valahiya di vê hêlê de -hinekî be jî- tije bike.

Di kitêbê da bi mînakan fiîl û mijara Ergatîvê tê îzah kirin. Dû re gelek temrîn û mifteya wan li ber destê xwendevanan in. Di dawiya pirtûkê de li dora 500 fiîlî li gorî alfabeyê rêzkirî, bi mîsalan û tevî meneya wan ya Tirkî cî digrin.

Abdullah İncekan di sala 2009an bi kitêba xwe ya bi navê Ez Kurdî Hîn Dibim – Pratik Kürtçe Dersleri li Tirkiyeyê bala xwendevanan kişandibû û kitêbê li dû hev gelek çap kiribû.  Kitêba ku Almanî (Kurdisch kompakt) û Îngilîziya (Compact Kurdish-Kurmanji) wê jî heye, di 2012an de ji aliyê rojnameya navdar ya Almanî  Franfurter Allgemeine Sonntagszeitung ve di nav 36 pirtûkên layîqî diyariyê de hatibû hilbijartin.
Abdullah İncekanê ku di bin navê  Şivan Perwer - Efsaneya Zindî jiyana Şivan Perwer nivîsîbû, xebatên xwe yên li ser Kurdolojiyê li Almanyayê dewam dike. 

Nûbihar yayınları
Yayın Yılı: 2014
Kitap Kağıdı
171 sayfa
16,5x24 cm
Karton Kapak
ISBN:6055053239


Mittwoch, 21. November 2012

Wîjdan


 

Li eyaleta ku nivîskar lê dimîne dîsa fuarek heye, fuara kîtaban. Digel ku nivîskar îro xwe rihet hîs nake û nexweş e jî, Wîjdana wî, wî rehet nahêle. Lewra karker û mesûlên weşanxaneyê cî veqetandine, lê kes nehatiye. Bi vî awayî kîtab û fuar li ser Wîjdana nivîskar mane.
Seet di 14an de ew radibe, li erebeya xwe sîwar dibe û diçe depoya ku qismek kitêb li wir in. Li wê derê ew û nivîskarekî din şeş kolî kitêban dikin erebeyê û berî xwe didin navenda fuarê. Li wir surprîz li dû surprîzê ne: Organîzatoran ref amade nekirine û her tişt li hêviya weşanxaneyan hiştine. Herdu nivîskar ji vê re jî dibêjin erê û dest pê dikin, hesinekî ji vir, refek ji wir, nigek ji aliyê din peyda dikin.
Li dû gelek seetan bingeha ji hêla refan tam hatiye danîn, mêze dikin, lawê yek ji organîzatoran  tê, dibêje: Ez vê nigê refê ji vir dibim standeke din; hûn ji xwe re yekî din binîn. Êêê... Nivîskarê me Kurd e, înata wî înat e. Ma ew ê serî dayne. Ji xwe hetanî wê demê ji nivîskariya wî tu tiştekî nemaye. Nivîskar û organîzator hevdû dibin û tînin. Di dawiyê de êdî sirf qêrîn û hêrs dimîne. Nivîskar bi înat û hêrsê nig jê diparêze û çoyê xwe di binê çoyê wî re nake, lê manşetek ewha jî di serê wî re derbas dibe: “Kitap fuarında yazar ile organizatör arasında çıkan kavgada...”
Li dû vê teşqeleyê îcar herdu nivîskarên Kurd, ku sê roj şûnda li eynî mekanî wek axaftvan û îmzekêr in, li erebeya xwe sîwar dibin, diçin depoyeke din. Li wîr jî ew 12 kolî pirtûk (hinin ji wan 10 kîlo, lê pirranî ji 30 kîloyî girantir in),  li erebeyê bar dikin, tînin fuarê. Ji ber ku depoya weşanxaneyê li welêt teng e, wan gelek kolî kitêb şandine. Û qismeke din dîsa li depoyê ne. Ew dorimek din jî dikin; îcar li dora 10 kolîyên giran li erebeyê bar dikin, tînin fuarê. Di rê de ew li ser dorima sisêyan munaqeşe dikin.
Seet li dora 18an e, sibehê fuar dest pê dike. Berspirsiyarên weşanxaneyên din ji welêt hatine; kar û haziriyên xwe kirine. Nivîskarên me li wan mêze dikin, li seetê mêze dikin, li berhemên xwe mêze dikin... Em ê dîsa dereng bimînin – weke gelek car ji caran. Dîsa ferqiyet – 1453 û 1925!
Herdû vê kartonê-wê kartonê vedikin... Vir de rêz dikin, wir de rêz dikin... Vê koliyê bilind dikin, wê koliyê bilind dikin. Na nebû, maseyeke din jî lazim e... De were vanan hemûyan dehf bide. Ha li alîyê din jî 19 kolî kitêb hene. Ew jî wê rojê bi tirê hatine. Ka were em wan jî (li xwe) bar bikin, bînin vir.
Seet 23.25 e. Anonsek wan hişyar dike: „On bir buçuktan itibaren kalar kapanacağından, çıkma olanağı olmayacaktır.“ Herdu li hev mêze dikin û dibêjin, îcar ev ji me kêm e: „Me her tişt ji bo kitêbên xwe kiribû, lê me qet bibîr neanîbû, ku wan wek doşek bikar bînîn.“
Lê ji xwe taqet jî êdî di wan de nemaye. Pî û pişt dane berhev. Yek dibêje ez zêde diêşim, yê din dibêje, na lo, tu mubalexe dikî. Min ji te zêdetir kar kir, loma ez zêdetir westiyam. Hustî bi mehzûn li wan mêze dike, ku qerimîna wî nayê bîra kesî.
Herçiqas fikra kitêbên xwe bikin doşek, fikreke Aziz Nesinî ye jî, ew dev jê berdidin û berî xwe didin malê.
Rê dûr e. Birîn kûr e.
Nivîskar, hevalê xwe datînê mala wî. Bi rê de behsa programê û axaftinan dikin. Nivîskar şukir dike, ku tarî ye – sorbûna rûyan xuya nake. 
Ew seet di 00.30an de xwe dighîne malê. Zar û zêç di xew de ne; kuxika lawê piçûk jîyanê tîne bîra wî.
Roja ku wî wek mamoste dest pê kiribû, êvarê wek nivîskarek diqediya. Di nava rojê de ew çi bû, wî nedizanî yan jî nedixwest navekî lêbikira. Lê wî navekî li nivîskariya Kurdî kiribû jî: Nivîskarê Kurd pirralî ye. 

Freitag, 9. November 2012

Li pey şopa Bedirxanîyan


Hinin nav hene, ku di nava miletê xwe û cîhanê de sembol in. Ew qewm û ew nav bi hev ve girêdayî ne – mîna çerm û hestî ne, bê hev nabin.
Ku navê Almanan tê gotin, pê re navê Bismarck derbas dibe; gava qala Fransizan tê kirin, navên Napoleon û de Gaulle di backgroundê de cîhê xwe digrin. Tirk? Fatîh Sultan Mehmet… Mîsal li dû mîsalê… Qewmên din, sembolên din…
Ma gelo gava qala kurdan tê kirin, kîjan nav tên bîra meriv? Kîjan nav tên bîra te? Selaheddînê Eyyûbî? Şêx Ûbeydullahê Nehrî? Şerefxanê Bidlisî? Mala Berzanîyan? Kurd û kîjan nav? Kîjan nav, kurd û kurdayetîyê sembolîze dike?
Belê, ez nizanim niha di serê te de çi derbas dibe, lê gava kelîmeyên kurd û kurdî derbas dibin, navekî di mejîyê min de gelekî zû cîyê xwe digre: Mala Bedirxanîyan. Rêya kê bi kurdî û tarîxa kurdan ketibe, ew rastî vî navî te – çi zû, çi dereng.
Min cara ewil kîjan wextî ev nav bihîst? Ez zorê didim hafiza xwe… Kîjan wext? Ev kesin e: Di salên xortanîyê de, hê panzdeh-şanzdeh salî bûm, min ev nav bihîst… Û ji wê demê vir ve (wayê bûne panzdeh sal), her û her li ser şopa wan im…
Hevnasîna me ji kîtaba „Gramera Kurdî“ ya Mîr Celadet û Roger Lescot dest pê kir. Ev kitêba ku bi rojan ji destên min dernediket, bûbû kanîyek ji bo min. Tesîra vê kitêbê sirf ji ber hînbûna qaîdeyên kurdîya nivîskî nebû, na ji wê zêdetir bû: Ez li ber zîrekîya Mîr hercarê matmayî dimam… Ku merivek di nava wan şertên bi zehmet de bikaribe ewqas sîstematîk bixebite… Ez heyranê vî mejîyî bûm.
Dû re min di sala 1997an de „Günlük Notlar“ yên Mir Celadet dît. Berê ewil zêde bala min nekişand; min carekê di ser re xwend û ewqas. Lê wê pêşî li min berneda. Dû re bi caran ez lê vegerîyam. Ez niha dizanim ka çima min dev jê bernedida. Yek: Camêrekî kurd ta di wê demê de, 60-70 sal berîya min ew dixwendin, dest bi nivîsîna rojaneyan kiribû. Ev gelek balkêş bû. Ka li tarîxa me mêze bikin, mîsaleke wisa heye? Hûn ê numûneyên ewha zêde nebînin.  Dudi: Mîr heyştê sal berê çûbû Almanyayê û wî li wir unîversîte xwendibû…
Bi qasî deh salan dû re ez cardin li kitêbê vegerîyam.  Ji alîyekî min cardin ew jêhatîbûn, zîrekbûn, enerjî, eleqe, meraq û gelek xisûsîyên baş dîtin… Mîsalek: Pere tuneye pê xwarinê bikirre, lê ew dîsa jî li ser ziman dixebite, kelîmeyên nû hîn dibe, Almanîya xwe pêşde dibe. Yanê bi zikê birçî dersê dixebite. Mîsaleke din: Di serma û seqemê de ew mecbûr e ku li malê di odeya xwe de tevî cil û bergan rûnê, lê dîsa jî dev ji elimandinê bernade.
Li vê heyecan û meraqê mêze bikin: Bê pere û pol ew bi bisîkletê li gelek bajarên Almanyayê digere, da ku ew wan ji nêzîk va nas bike. Na, te şaş nebihîst: BI BISÎKLETÊ – HEZARAN KM.
Bi sedan mîsalên ji heyata Mîr bala min dikşînin. Lê tişta herî balkêş? Trajedî! Sankî Mîr ji bona ku trajedîyan bijî hatîyê heyatê. Ew ji Stenbolê tê Almanyayê. Gava li wir e, ji carekê ve ekonomîya Almanyayê tevlihev dibe, serobino dibe; devaluasyon çêdibe. Pereyê wî di rokî de qîmetê wenda dike. Heta ku ew li Almanyayê ye ev rewş wisa dewam dike.
Gava ez ji xwîşka xwe, ya ku di universiteyê de tarîxa Almanan dixwîne, re behsa salên ku Mîr li wir dimîne dikim, ew sirf dibêje “Wîş, heyfa wî“. Belê, kambaxbûn ev e: Rabe ji welatê xwe sirgûn be û li wir jî rûyê rehetîyê nebîne. Xezeb li dû te ye; tu jê birevî jî, ew tê, te dibîne. Ji bona ku ez heyata wî ya li sirgûnê baş fêm bikim, ez kitêbên tarîxa Almanan ya wê demê dixwînim. Netîce ji yek kelîmeyekê pêk tê: Tofan. Panzehîra Mîr: Îsrar, î’nat, hînbûn, xwendin, nivîsîn. De were, dev ji merivekî ewha berde! Na, ne mumkîn e. Însanên ewha, merivên ewha herroj nayên dinê. Ew yekta ne, çira ne. Ew devûdorên xwe ronî dikin. Divê meriv xwe ji ronîya wan bêpar nehêle.

Belê, îdî ez xwe li wê çirayê digrim, pêşî bernadim. HAWARa wî tê hawara min, ew îdî dibe perçeyek ji min, bi min re digere, bi nigan dikeve û dibe bi ruh û can. Hevalekî bi navê Hawar heye di heyata min de.
Ev şopandin îdî dibe tîryakîbûn: Li her cîyî tu lê digerî. Di înternetê de, di kitêbxaneyan de, di kovar û rojnameyan de. Gava tu www.celadet.com dibînî, ji şabûna her wêneyî ji kêfan difirrî. Ji bona ku kovara Kurdistanê bikirrî, bi kîlometreyan rê diçî… Kitêb li dû kitêbê… Heta?
Heta ku rojekê min di înternetê de emaila qîza Mîr, Sînemxan xanimê dît. Ez ji alîyekî şa dibim, ji alîyê din ditirsim û dibêjim ka ew cewab nede min.
Lê ew qîza Mîr e, kurd e, ’esilzade ye, ’eşîr e, rola xwe dizane: Bi wê pîrbûna xwe mîna qîzeke ’ezeb jêhatî ye û di derengîya şevê de cewaba emailê dide.

Mixabin, îmkana ku em rûbirû hevdu bibînin, nebû. Ew li başûr û ez jî li Ewrûpayê me. Em bi rêya înternetê ketin têkilîyê û hin ji pirsên min eleqeder dikin, ji Sînemxan xanimê kir. Keça Mîr texsîr nekir û cewabên me dan. Mala wê ava.

Çîroka min û hevpeyvîna bi Sînemxan Bedirxanê re ewha bû. Ma gelo ev çîrok, çîroka te jî nine?
Şopandina min? Hê jî dewam e…

Montag, 15. Oktober 2012

Noten Şefeqê


                                                                                                                  Xerîbîstan, 26.09.2006

Em îro diçin mala eqrebayekî xwe. Qîza wan a heyş salî mir. Gelek kes tên û diçin, tazî mezin e. Hê cenaze li malê ye û herkesê ku tê qala wê dike, ka ew çawa bi mirina kêçîkê hesîyaye. Ez xwe dikim cîyê bavê qîzikê û li ser wê difikirm ka gelo ew niha çi hîsdike. Hûrmet? Hûrmeta li hember êşa wî? Ya li hember cenaze? Ya li hember êşa pîrik û kalikê wê?
Ez vê halê beredayî fem nakim. Her cara ku mirîyek hebe, ez eynî tiştî hîsdikim: Gelo wê cemaeta tazîyê çiqas bi hûrmet be. Her car: Xusran.
Ez li sebeban digerim, nabînim. Erê bi mirî ra meriv namire, lê hinek sebir, hinek huzun, hinek hûrmet.... Temam merivê smal talkekî bike, lê ev ecelebûn çî ye?
Ez ji xwe ra dibêjim: Temam, gelê min nexwendî ye. Ew hatîye vir û li vir bi heyata rojane re ketîye, xwe ji kultura vir dûr girtîye, lewra ew ji medenîyeteke din e û ji ber vê jî mîna berê ma ye, mîna çil sal-pêncî sal berê... Lê... Lê ma mejû qet naxebite, tecrûbe çênabin, fema însan qêt pêşda naçe?
Erê ez ti cewabî nabînim. Ez li Ewrûpayê xwe li gundê xwe yî berîya bîst salî dihesibînim. Dunya çûye cîyekî, yê min li cîyekî ne. Diqehirim, dikim xwe bixwim, por li xwe spî dikim, heyatê li xwe diherimînim, çi feyde ye?
Xwe davêjim mitbaxê. Ez naxwazim bîst carî-sî carî eynî  tiştî bibhîzim. Garsonîyê dikim: Çay çê dikim, çay belav dikim, îskanan dişom, yanê direvim ji heyatê.
Di tarîya şevê da xwe diavêjim malê. Erê, gerek ez xwe bighinim qelemê. Encax qelem dikare niha êşa min hîs bike, ew dikare ji min ra bibe dost û yar. Ez dest bi nîvîsandînê dikim:
“Ey qewmê min!
Ez dizanim ku tu nezan î, lê tu nizanî ku tu nezan î.
Tu herroj dibêjî ku nezanîn ne eyb e, ne hîn bûn eyb e, lê tu ticarekî lê
nagerî ku zanebûna xwe zêdebikî.

        Ey qewmê min,
te zanayên wek Ehmedê Xanî, Melayê Cizirî û Bedîuzzeman ji
nava dilê xwe derxistîye, lê tu tirojê lê negerîyayî ku tu wan fem bikî.

Ey qewmê min,
ez dizanim ku te guhên xwe nedaye şaîr û alimên xwe, wê tu yê guh nedî
min jî. Ez ku ne şaîr û zana me, sirf xwedîyê gotina sade me.“
Ez bi vê gotinê dev ji niîvîsandinê berdidim. Belê ez bê qelem im, qelem nikare ji min ra bibe yar! Di ser da jî bîna nîvîsakarên din ji van cumleyan tê. Ez çi bikim wan? Ez ne şaîr û xwedîyê gotina pak im. Hûnandina peyvan ji min dûr e. Resim ji min dûr e. Ez xwe bi çi bînim zman?
Ji xwe
çi bikim ku qewî kesad e bazar
nînin ji qumaşî ra xerîdar“!

Stenbol, 30.09.2006
Li duh neh salan, salên dirêj ez têm Tirkîyê. Ez gelek bi heyecan im; ji ber sebebên ji hev cihê. Em dertên derva û ez bi destê dilê xwe, Baranê xwe yê pênc salî, digrim û dibêjim: “ De ka bi destê min bigre. Tu yê li vir wenda bibî û tu ji xwe tirkî jî nizanî”
Ew devken li min mêzedike û dibêje: “Baba, ez yok-mok dizanim”. Em herdu jî bi van gotinan dikenin û xwe davêjin hundirê erebeyê.
Stenbol bi min kevn û xerabe dixwîye. Ez ji xwe ra dibêjim: Lo ev der cîyê heyatê nin e! Blokên mezin, xanîyên xerabe, înşaat û şantîye... Di ser da jî trafîkek ecêb... Heyatek anonîm...

Stenbol, 01.10.2006
Îroj yekşemî ye. Ez li soqaqên Stenbolê bê hedef digerim. Cîyên ku min berî neh salan volte avêtibûn yeko-yeko nasdikim. Ez bê sebr im, tebat nakim. Rihekî vî bajarî heye, meriv dikşîne xwe. Ez birçîbûna rojîyê ji bir dikim. Kolan-kolan, sûk-sûk bi gavên lez dixwazim her cîhî bibînim.
Ez dizanim ku cîyê kovarê girtî ye. Ji xwe ez wê derê nasnakim. Ez hew dibînim ku gavên min xwe bi alîyê lewheya Veznecîlerê dikşînin. Ez rê lê nagrim. Diçim hetanî derê pasajê. Belê, pasaj girtîye! Ma ji sibehê zû ra çend seet man? Gelo ev seet derbasbin? Ez û tebat kirin?

Stenbol, 02.10.2006
Belê, seet derbasbûn! Şev qedîya, şukur ji Xwedê ra! Ez/Em ê Silêman abê bibînim. Em zar û zêç, xwîşk û baldiz berî xwe didin Yumni İşhanı. Gelo sanîye çima ewqas dirêj in? Rast e, wext mefhûmek relatîf e!
Em Silêman abê dibînin. Ew coş û heyecana wî hê jî mîna deh sal berê ye. Ez li wî mêzedikim û mezinên tarîxê têne bîra min. Ew îkon e!
Ez xwe bextîyar dibînim ku min ew naskirîye.

Stenbol, 03.10.2006
Ez sibehê zû radibim û xwe davêjim sûkên Stenbolê. Bê westan û mola ez hetanî derengîya şevê digerim. Sirf jiboyî nimêjê xwe davêjim binê sîya mizgeftan (gelo ev kelîme ji ku tê?). Ez jî fêm nakim ka ev enerjî ji ku tê. Ez zar-zor wext dibînim ku fitara xwe vekim.
Her tişt bi min nû ye, di serî da jî xwarin. Piştî fitarê ez her tiştî diceribînim. Gunehê min bi mideyê min tê...
Lêbelê ev nûbûn jî bi min gelek enteresan dixwîye. Li Ewrûpayê em wek mêvan têne dîtin û li vir jî em gelek tiştan nasnakim. Ez li ser aîdîyetê difikirim. Gelo em aîdî ku ne? Em li kûderê li mal in? Ez ji xwe ra dibêjim ku em qe li cîyekî li malê ninin, lewra hem li wir û hem jî li vir gelek adet û tiştên din bi me xerîb in. Cardin ez li ser kulturên aîdî hin gruban (subculture) difirikim û dibêjim cihêbûn, cihêbûna şiklê heyatê di nav cîvakî bixwe da jî heye.
Atmosfera rojîyê li vir gelek cihê ye. Ji ber vê ez jixwe ra dibêjim mala meriv ew cîye ku bawerîya meriv li wir serdest e, yanê bi bawerîya meriv ra girêdayî ye. Lê kultur, zman, kêmbûn-pirrbûn... Mesela, hebûna alayan li her cîyî min a’ciz dike, muhafazakartî û qewmîyetçîtîyek ecêb li vir heye. Ev tişt dikin ku ez ji xwe ra dibêjim, heyran ev der ne cîyê heyatê ye.
Ez dîsa jî li ser rewşa yê derveyî welat difikirim û dibêjim: Bi gotina Edward Said em „out of place“ in,  yanê bêwar in.
Netîce: Ji noqteyeke şûnda heyat bixwe nîşanî meriv dide ku ew xwedîyê aîdîyetek çere ye.

Stenbol, 04.10.2006
Ez bi Elî û Silêman ra li Fatîhê diçîm fitarê. Ez li Elî abê mêzedikim û şaş dibim: Min cara dawî ew berî neh salan dîtîbû. Lê ev camêr îro ji wê rojê xorttir û cîwantir e.
Em li cîyê Urfayîyan xwarineke gelek xweş dixwin. Gelo Xwedê Urfayî jibo çêkirina xwarina xweş xulîqandîye? Na, hinek ji wan jî dengbêj û stranbêj in.
Em li ser çapemenîya kurmancî gelek qisedikin. Em giştik di wê bawerîyê da ne ku divê kitêbên jibo zarokan bên derxistin. Lê emê ji ku destpêbikin?
Heyfa min bi wê tê ku dezgehên me tunin. Eger dezgehên me hebûna, emê niha di noqteyeke din da ban. Gotinên hostayê bêhempa, entelektuelê mezin, Ehmedê Xanî tênê bîra min:
      “Ger dê hebûya me jî xwedanek
       alîkeremek, letîfedanek

        İlm û hûner û kemal û î’zan
       şî’r û  xezel û kîtab û dîwan

Ev cins bibûya li bal wî mamûl
ev neqd bibûya li nik wî meqbûl

Min dê elema kelamê mewzûn
alî bikira li banê Gerdûn”


Stenbol, 05.10.2006
Ez, Baran û dîya wî xwe davêjin panayira Fatîhê. Ez îdî ferq dikim ku ez li dû xwarinên xweş digerim. Em giştik li halê min dikenin.
Li pêşîya me cax kebap e û ez bi heyecanek mezin li hêvîya ezanê me. Dû ezanê em dest bi xwarinê dikin û ez ji xwe eyb dikim. Ez ji wan însanên li ber çadirên fitarê fedî dikim. Bi sedan kes li benda xwarinê ne. Wîjdana min zonq dike.
Ez ji garsonekî zarok ku heft-heyşt salî dixwîye bi kurmancî çeqilmastê/dew dixwazim. Baran şaş dibe û dibêje: „Ma ew jî mîna me ne?“ Em dibêjin erê û gelekî pê dikenin.
Ew îdî xwe gelek rehet hîs dike û mîna şêrê ku di warê xwe da ye dikene û kêfa wî tê cî. Em ji xwe ra sohbet dikin û dû wextekî ra garsonekî din î mezin, gava nêzîkî me tê, ferq dike ku em bi kurdî qisedikin. Kêfa wî jî gelek tê û ew jî bi me ra, xisûsen bi Baran ra, bi kurmancî qisedike. Îdî kêfa wî gelek li cî ye û xwe ser pişt davêje û dest bi henekan dike. Ew ferq dike ku zmanê ku ew li vir qisedike zmanê bazarê ye, yê sûkê ye. Ji ber vê ew gava tiştekî dibêje dengê xwe bilind dike.
Ev tişt dîsa ray min dide ku gelek mûhîm e em li her derî bi zmanê xwe qisebikim. Zarok gelek zû ferq dikin ka qîmeta tiştên ku ew dikin heye yan na. Îjar ev jibo wan dibe nîşaneke gelek mûhîm û di ser da jî ew ji şexsîyeta xwe eyb nakin.

Stenbol, 06.10.2006
Meha Remezanê li Stenbolê bi atmosferekî gelek cihê û xweş dimeşe. Ez û hevaljîyana xwe dibêjin, em îdî rojîyên xwe li vir derbasbikin. Nimêja li camîyan çiqas xweş e!
Kilama Şivan tê bîra min: „Welatê meriv ji welatê xelkê şêrîntir e.
Welat, yanê welatê bîr û bawerîya meriv.

           Serhed, 07.10.2006
Ez bi teyarê ji Stenbolê diçim Serhedê. Di teyarê da agahîyên li ser telûkeyan bi du zmanan tên dayîn: Îngîlizî û tirkî. Ez li devûdorê xwe mêze dikim û bi min were tê ku hema bêje ji sisêya dudu kurmanc in. Ez hinekî guhê xwe didim devûdorê xwe û dibînim ku pirranîya wan tirkî jî baş nizanin.
Ez li vê zuluma hanê difikirim, zilma qedexekirina zmanê bavûkalê me. Ya Xweda, ev çi zulmeke mezin e! Yanê eger meriv bi wê bawer be ku qîmeta van agahîyan di talûkeyan de heye, wê çaxê meriv yên ku van herdû zmanan nizanin, û yên ku diçin cem me bi pirranî nizanin, rasterast dişîne mirinê. Canê we ji cehenemmê ra! Hûn tirkî nizanin, ji ber vê layîq nîne ku hûn bijîn.
Ji ber vê zulma bêsînor ez jı xwe ra dibêjim hetanî ku zmanê me li her derî biê bikaranîn divê em bixebitin. Di vê noqteyê da ev çarîna hanê ya Sabah abê di mejûyê min da derbas dibe:
        “Mirina zilma xedar bizan yara min tu yî
Hey hêvîya wê rojê ku debara min tu yî
Xwezî mirin nebûna heta mirina zilmê
Şeva mirina zilmê, şev-erûsa min tu yî’

Ez bi texsîyekê ji firgehê (ax kula kelîmeyan) xwe davêjim cem pîrika xwe.
Ya Xweda ev çi bajêr e? Qirêj e, hilşîyayî ye û di ser da jî piçûk e. Ez fem nakim ka çima ev şehir berê xweşî min diçû!?

            Xerîbîstan, 03.01.2007
Ez di Netkurdê da rastî roportajek bi Rojen Barnas têm û bi heyecaneke mezin dixwînim. Gava Nûdem derdiket min bi rojan li ş’ir û nîvîsên wî dipa. Stîl û zmanê wî hem xweşî min diçe û hem jî îstîqameta wî li ser zman rast û li cî ye. Îjar mixabin em îdî ji nîvîs û ş’îrên wî bê par in.
Ez dest bi xwendinê dikim. Du xwendinê ez cardin li serî vedigerim û dibêjim ka gelo tiştek ji çavên min revîya yan na.
Ez bi mehzûnîya wî mehzûn dibim. Ez mehzûn dibim ku ew ji nexwendina kurdan aciz e. Ez heq didimê, lê cardin ez dibêjim, xwezila ev tişt neda ber çavan. Ma Feqî, Mela, Ehmedê Xanî, Bedirxanîyan eynî tişt bidan ber çavan, emê îro di halekî gelekî xerabtir da ban.
Ez ji ber hin sebeban jî wî fem nakim: 1. Ku em îro dikarin bi kurdî bixwînin û binvîsînin mucizeyeke mezin e. Ka li ku hatîye dîtin ku merivan bê mekteb û bazara ziman edebîyateke  çi zeîf, çi dewlemend – avakirine? 2. Meriv hetanî dibe hostayê zman, salan bi xwendin û nîvîsandînê derbas dike. Û gava tê noqteya ku îdî ziman ewqas rind bikarbîne sebebên din tîne zman.
Heyfa min bi wê tê ku kitêbxaneya kurdî nikare zêdetir bi kitêbên Rojen Barnas, Sabah Kara, Ferhad Shakely û hinek nîvîskarên din were xemilandin.

Montag, 1. Oktober 2012

Antolojîya şi’rên hûznê


Ji bo rejîsorê “Kûsî jî dikarin bifirin


Ey gelê min, çima navê te hevmane ye bi trajedî, êş û qolincan? Gava ez li te difikirim, derd û elem dibin perçeyên ji min.
Tu dikî vî dilê hanê bikujî, gelê min! Ma heyfa te bi min nayê, bira bi zarokên min werê! Ez dizanim, eyb e ku ez qala zarokên xwe bikim. Lewra li Helepçeyê jî zarok hebûn. Ew jî zarok bûn. Bavê wan jî hebûn. Belê, ew jî can bûn, bavê wan jî hebûn, bavê wan bi dilbûn, bavê wan jî bavbûn.

Ey gelê min, çima navê te hevmane ye bi trajedî, êş û qolinca? Gava ez li te difikirim, derd û elem dibin perçeyên ji min.
Şi’rên huznê dev ji  min bernadin, gava ez li te difikirim:
Çima navê te
Şirîkê huznê ye
Şirîkê kînê ye
Di devê min de
Dema ku tu tê bîra min
Mayîn dikin biteqin di dilê min de
Û têlsincik di çavê min
Dema ku tu tê bîra min“

Çima tarîxa te tarîxa trajedîyê ye? Tarîxa êş û qolinca ye. Ew ezeb tên bîra min. Ew qedirbilind ku nebûn bav. Wan îmkana tama bavbûnê nedîtin. Ew di bihara heyatê de bi meseleya hêbûn û nêbûnê re mijûlbûn. Ew bêmiradbûn. Belê, ew bêmirad ji vir çûn, wan bêmirad koç kirin ji vir. Ez li wan difikirm û dibêjim lo heyatê ji bo te alîyê xwe yê dewlemend nîşan da: Te tama bavbûnê dît, ew bi meseleya hêbûn û nebûnê ji vî hîsî bêpar man.

Şi’rên huznê dev ji  min bernadin, gava ez li te difikirim:
     „Geh mirin, a min e
     Geh ez, ê mirinê“

Ey gelê min, çima navê te hevmane ye bi trajedî, êş û qolinca? Gava ez li te difikirim, derd û elem dibin perçeyên ji min.
Ez hinin navan bi bîr tînîm. Hinin nav pêşîya min bernadin. Ew mîna rîtimekê diçin û tên.
Ez li êşa Ehmedê Xanî difikirim; li qolincên wî, li ezîyetên wî difikirim:
       „Qet mumkîn e ev çerxê lewleb
tali’ bibitin jibo me kewkeb

bextê me jibo me re bibit yar
carek bibitin xwabê hişyar“

Li tenêbûna wî difikirim:
       “Xanî, ji kemalê bêkemalî
meydanê kemalê dîtî xalî”

Û rastî bêhêvîbûna wî têm:
       “Kes nakete meyterê xwe Camî
        ranagirtin kesek Nîzamî!
Ez bilîndîya wî, mezinîya wî dibînim û dibêjim lo heyatê alîyê xwe yê dewlemend nîşanî te daye: Ez dikarim şaheserekê bixwînim. Ez dikarim Mem û Zînê bixwînim.

Ey gelê min, çima navê te hevmane ye bi trajedî, êş û qolinca? Gava ez li te difikirim, derd û elem dibin perçeyên ji min.
Belê, wayê titûna min heye, cixareya min, qelem û kaxeza min heye. Îmkanên bêdawî li ber  min in. Ez li heyata merivê di bîrê de difikirim. Merîvê bîr bû qedera wî! Ha, li vir disekinim! Trajedîya wî didim ber ya xwe! Û îcar difikirim, ka heyat bi kê re devbikenbûye?
Ew lawê paşa bû, lê ne xwedîyê titûn û cixare bû. Hat bîra te ey xwendevano, ez qala kê dikim?
Ew lawê paşê bû…
Li zêvîya wî difikirim, li avdana zevîyê, li xwêdana enîya wî! Li bêra destê wî, qelişandina tilîyên wî, li kefîkên destê bêr dihecandin difikirim! Li vir disekinim! Difikirim! Ey xwendevano,  tu jî li vir bisekine û bifikire! Heyata wî, bîra wî, bîra qederê hat bîra te jî?

Ey gelê min, çima navê te hevmane ye bi trajedî, êş û qolinca? Gava ez li te difikirim, derd û elem dibin perçeyên ji min.
Şi’rên huznê dev ji min bernadin, gava ez li te difikirim:
       „E’zanim şaîrtîya êşê ne xweş e
       Girîn ne xweş e
Ku em nikaribin histêrên xwe j’hevdû veşêrin
E’zanim
Ne xweş e“

Ez li ser „şaîrê huznê“ difikirim. Li ser şevên dirêj yên sirgûnê. Sirgûna şaîrekî… Li ser dilê şaîr, dilê zarokekî, dilê sade, dilê li sirgûnê, dilê sirgûnkirî…

Ey gelê min, çima navê te hevmane ye bi trajedî, êş û qolinca? Gava ez li te difikirim, derd û elem dibin perçeyên ji min.
Şi’rên huznê dev ji  min bernadin, gava ez li te difikirim. Ey gelê min, çima tarîxa te hevmane ye bi antolojîya şi’rên hûznê?

Donnerstag, 27. September 2012

Globalîzm, Pirrzimanîbûn û Kurdî


Sedsala 21an, wek sedsala globalîzm, pirrzimanîbûn û teknolojîyê, ji her cîvatî re ji alîyekî ve îmkanên nû û ji alîyê din ve jî probleman dertîne holê. Ev rewşa nû ji bo hinin cîvatan wê bibe îmkan, lewra hazirîya van cîvatan ji vê rewşa nû re heye. Lê ji hin cîvatan re jî wê ji ber nebûna hazirî û îmkanan bibe pireya siratê.
Yek ji problemên kurdan yên vê sedsala han îstîqbala kurdî ye. Kurdî îroj li ser axa xwe li ber zekeratê ye û meseleya hebûn û nebûna me ye.

Globalîzm û zimanên bê pîyase
Tesîra herî zêde ya globalîzmê ew e ku îdî ekonomî û sermaye rê nîşanî merivan didin. Prensîbên heyatê ji hêla sermaye û şîrketên navnetewî tên tayîn kirin. Xwestina herî mûhîm ji mîrov ew e ku ew mobîl be, bikaribe bêî sinoran aktîf be. Yanê divê ew him bikaribe mesela ji welatekî biçe yekî din yan jî di wê qonaxê de be ku bikaribe bi teknolajîyên nû (computer, înternet û hwd.) danûstandinên ji sinoran der ava bike. Bi gotineke din, însan mecbûr mane ku global bifikirin û global hereket bikin. Îjar ev halê nû dike ku însan di perwerdeya xwe û zarokên xwe de hinin tiştan derxin pêş û hinin tiştan jî bavêjin paş. Di vir de meseleya ziman dîsa roleke mûhîm dilîze: Dezgeh, dewlet û dêûbav li wê mêzedikin ka li pîyasê rola kîjan zimanî çiqas heye û perwerdeyê li gorî van daxwazan saz dikin.
Ji bona ku ez baş werim fem kirin ezê mîsalekê bidim: Li Almanyayê di perwerdeyê de hetanî çend salan berê Îngîlîzî roleke pir mûhîm nedilîst. Di mektebê de dersa Îngilîzî di sinifa pêncan de destpêdikir û tew di hinin mekteban de însanan dixwastin zarok berîya Îngîlîzî Latinî hîn bibin. Ji salên 2000î vir de ev paradîgmaya hanê hate guhertin û Îngilîzî îdî roleke sereke dilîze. Xwedîsermaye û sîyasetvan roleke mezin didin Îngilîzî û îroj di perwerdeyê de ev daxwaz hatîye cî: Ji sinifa yekê pê ve dersa vî zimanî tê dayîn!
Cîyê Îngilîzî li kêleka zimanê Almanî û dersa matematîkê ye û berîya ku zarok Almanî baş hînbîbin bi ‘elimandina Îngilîzî jî dest pê dikin.
Ji vê mîsalê jî xuya dibe ka ez dixwazim çi bibêjim: Qîmeta zimanekî li gorî sermaye û pîyaseyê tê tespît kirin û tesîra zimanên bê pîyase û sermîyan li cîhanê û li cem axaftvanên wan jî kêm dibe.
Ji ber vê tesîra hanê li Almanyayê rola Almanî gelek tê nîqaş kirin û dêûbav û dezgehên mûhîm dixwazin rê li vê yekê bibirrin.

Îjar ka welatekî mîna Almanyayê vê rewşa nû wek problem bibîne û li çareserîyê bigere, ka em kurd dê ji ku dest pê bikin?

Globalîzm û koçberî
Wekû min li jor jî got, di vê qirnê hanê de mobîlbûn di heyata însanan de roleke mûhîm dilîze û însan dikarin/dixwazin/mecbûr in ji welatekî biçin welatekî din û dest bi heyateke din bikin. Li gor îstatîstikên UNê di sala 2000î de 150 mîlyon koçber hebûne. Bi gotineke din, koçberî îdî bûye perçeyek ji heyata me.
Faktorên koçberîyê tînîn holê ji hev cihê ne; her welatek ji ber sebebên cuda koçberan dide. Lê bi gelemperî meriv dikare van faktoran bîne ziman: Feqîrtî, şer û sîyaseta dewletên serdest/dagirker... Elbet hin faktorên din jî hene, lê jibo kurdan van hersê faktor esasî ne, mûhîm in. Divê ez li vir wek tesbît bînim zman ku feqîrhîştina gele me û şer, jibo dewletê du rê ne ku bi wan welatê me ji hêlekê ve vala dike û ji hêla din jî gelê me li rûyê erde bela û asîmîle dike.

Globalîzm û kêmnetewe
Gelên koçber bi pirranî kêmnetewe ne. Kêmnetewe bibe-nebe jê hêla kultur û ziman ve mecbûr in ku adapteyî cîvata serdest bibin. Şert û mercên kêmneteweyan çiqas rind û baş bin jî, ji ber kêmbûna wan divê ew li gor sîyaseta serdest tevbigerin.
Elbet statûya hinin kêmneteweyan dike ku ew kêmî-kêm bi zimanê xwe perwerde bibin û di halê herî baş de ew dibin merivên “duziman”, yanî merivên ku du zimanan di sewîyeyeke bilind de bikartînin. Li vir meriv dikarê Swêdê wek welatekî pirrzimanî û pirrkulturî mîsal bide. Li vî welatî îmkana kêmneteweyan heye ku zarokên xwe bi zimanê bavûkalên xwe bidin perwerde kirin. Lê girtina dersa bi zimanê bavûkalan di hefteyê de du-sê saetan çiqas îmkaneke baş dibe bila bibe jî, di netîceyê de ev ziman di heyata rojane de ne zimanê serdest e, ew zimanê duduyan e û sewîya wî li gor vê ye.
Divê ez li vir bînim ziman ku her welat Swêd nine, li Swêdê jî li her cîyî dersa bi zimanê bavûkalan nine.

Gotina dawî
Wek netîce meriv dikare bibêje ku, kêmnetewe bi pirranî robiro ji ziman û kultura xwe dûr dikevin.
Xisûsen kêmneteweyên wek kurdan, ku ne xwedî mekteb û dezgeh în û ne jî welatekî wan/li welatê wan statuyeke wan heye, li ber pêlên globalîzmê bê alîkarî û hazirîyê ne. Bi gotineke din, keştîya wan hatîyê şewitîn, wê tarîx ray bide ka ew çiqas jêhatî û mêr in.[1]



[1] Ji bo xwendevanên jin: Şêr şêr e, çi jin e çi mêr e.

Montag, 10. September 2012

Aheng, Teda’î û Çêkirina Kelîmeyan







Di her kelîmeyekê de cîhanek heye û her
 merivê ku bi kelîmeyan dixebite cîhanan avadike“
Heinrich Böll

Di her zimanî de ahengek heye û her kelime teda’îyekê (çağrışım) bi meriv re çê dike. Ji ber ku bi pirranî ziman bi şikleke tebîî ro bi ro – piçûk be jî – têne guhertin, ev aheng û teda’î jî bi gelek kelîmeyan ve dewam dike û însan gava wî zimanî qisedikin ew me’ne û muzikalîte pê ra dijîn. Teda’î û ahenga ziman di gramera ziman de du perçe, du esasên gelek mûhîm in; heta meriv dikare bibêje esasê ziman in. Ew jibo ziman zemîn in, lewra meriv dikare her zimanî hîn bibe û bide hîn kirin, lê aheng û teda’î di prosesa zimanhînbûnê de du tiştên herî bi zehmet û meşeqet in.
Gava kanîya ziman bi şikleke tebîî bimeşe, wê çaxê ji xwe tu problem tunin û ev guherîn bi xwe çêdibin. Lê gava meriv bi zanebûn mudaxeleyî ziman kir û mudaxelebûn bû perçeyek ji polîtikaya (standartbûna/standatkirina) ziman, wê demê problema aheng/muzikalite û teda’îyê der tê pêşîya me.

Mexseda min çî ye?

Kurmancî û zimanên din ji ber gelek sebeban her roj di prosesa guherînê de ne. Bajarîbûn, globalbûn, teknîk, medya û gelek sebebên din hene ku dikin meriv herro kelîmeyên teze  çêbike, lewra mefhûm û tiştên teze her roj zêdedibin û li alîyê din hinin tişt hene ku dimirin.
Mesela hetanî panzdeh-bîst sal berê me kelîmeyên mîna email, mms, skype nasnedikir, lewra ev tişt yan hê nehatibûn dîtin yan jî ji me dûr bûn. Li milê din tiştên ku hetanî çend sal berê di heyata me da bûn (mesela daktîlo) îdî ti rolekê nalîzin
Dewlet û gelên zane polîtîkayeke ziman yeke li ser esasên ilmî avakirinê û dezgehên wan hene ku li ser van tiştan dixebitin. Mesela li Fransayê Academie Francaise heye, ku karê wê li ser van tişta ye û li wê digere ku istîqameta ziman neherime û xêncî tiştên din aheng û teda’îya ziman werin parastin.

Îjar em werin ser kurmancî:

Wekî ku tê zanîn kurmancî li Tirkîyê di pratîkê de di noqteya zimanekî qedexekirî de ye û ti dezgeh ninin ku vê cihokê di istîqameteke rast de bimeşînin. Ev probelemek e.
Problema din jî ew e ku mêjûyê hinin merivên ku bi kurmancî dinvîsînin tevlihev e û bi/bê zanebûn dikin ku xisûsên ev du esasên vî zimanî werin wenda kirin.
Elbet bi min jî e’yan e ku em muhtacî kelîmeyên nû ne, lê ev tişt û tarûmarkirina ziman du tiştên cihê ne. Divê em rêkî bibînin ka em mefhûmên nû çawa bi nav dikin. Li vir, ez were difikirim ku, divê em wan mefhûman ji zimanên serdest bigrin, wek televîzyon, computer, internet, email... Ji xwe ez texmîn dikim ku di vê noqteyê de zêde problem tunin.
Problema esasî ev e ku li ser navê standartkirina kurmancî ji dêvla kelîmeyên hene kelîmeyên nû têne çêkirin û belav kirin. Pirr manîdar e ku li vir kelîmeya standart kirin tê bikaranîn, ne standart bûn. Meriv sirf ji vir dikare mantiqa polîtîka ziman ya van cameran fêm bike. Îjar ev kelîme di medya kurdî de tên bikaranîn û yên ku dixwazin bi zimanê xwe binvîsînin mecbûr dimînin/xwe mecbûr hîs dikin vî zimanî bikarbînin.
Ji bona ku ez rind werim fêm kirin, ez ê li wir du misalan (ne mînak) bidim:
Di nîvîseke xwe de camêrekî ku qederê salekê di rojnameyeke hefteyî de dinvîsî, digot ku heval û dostên wî jê re gotine „yahû em ji nîvîsên te qet kelîmeyên derûdora we nabînin. Ev çi ziman e tu dinvîsî?” Dibêje, min got: “Welleh heyran, ez nîvîsên xwe hazir dikim, ji redaksîyonê re dişînim. Hevalên edîtor digrin zimanê wî diguherin, navê min didin ser!“
Ya duduyan: Ez gelek caran bûme şahîd ku merivên biro-bişev bi kurmancî qisedikin, gava xeberan gudarî dikin, ne li televîzyonên kurmancî, li yên tirkî gudarî dikin, ji ber ku jibona meriv kurmancîya (hinin) kanalên kurmancî fêm bike, divê meriv tercûmanên kurmancîya nû(!)-kurmancîya kevn bîne.

Ev kelîmeyên nû dikin ku aheng û teda’î di ziman de wenda bibin. Ez ê li vir lîsteyeke pir biçûk ji van kelîmeyan bidim û li ber binvîsînim ka meriv di dêvla van kelîmeyan de çi dikare bibêje. Elbet lîsteya min gelek piçûk e û dibe ku tê de şaşî jî hebin, lê hêvîya min ew e em hema xwe zû nevêjin ferhengan û kelîmeyên bi saxlemîya wan nizanin zû bikarneînin.

Kelîmeyên kurmancîya „postmodern“

jîyana xwe ji dest dan
Min ev kelîme hetanî niha ji ti kalek û pîrekê nebîhîstîye; sirf di hinin kovar û kanalên televîzyonan de dîtîye/bîhîstiye. Bi min qet me’neyeke van gotinan tuneye.
Alternatîf: mirin, kuştin, hatin kuştin, întîhar kirin, xeniqîn, fetisîn, (jibo heywanan û nîşana bêqîmetbûnê) gever bûn, mirar bûn
ol
Dîn
Bêje
Ev kelîmeya han di me’ne „kelîme“ de tê bikar anîn. Ji fîila gotin hatîye çêkirin. „Kelîme“ zêdetir tê fêmkirin, herkes pê dizane.
Yezdan
Xweda, Ellah
xwe întîhar kirin
Meriv sirf dikare „xwe“ întîhar bike; meriv kesekî dinê dikuje, difetisîne, dixeniqîne... Loma: întîhar kirin. Bê „xwe“!
xweza
Tirkan „doğaçêkirin, „türkkürtlerê“ me ji wan neman. Ma ew dikarin kelîmeyan çêkin, em nikarin?
Alternatîf: tebîet.
Derfêt
Îmkan
Heman
Ez texmîn dikim ku ji Soranî ye, li Tirkîyê nayê bikaranîn.
Alternatîf: E’ynî.
Taybetî
Xislet, xisusen
Bersivandin
Formeke ewha li gor esasên gramerê şaş e. Alternatîf: Cewab dan, bersiv dan.
Wate
me’ne
Mînak
Xuya ye ev jî hatîye çêkirin.
Alternatîf: Mîsal
Bin çav kirin
Pir xuya ye ku ev fiîl ji tirkî hatîye girtin: Göz altına almak.
Ji ber ku sirf polês û esker merivan „binçavdikin“, em dikarin bi kurdî bibêjin: Eskeran deh zarok girtin/kirin nezaretê/avêtin hepsê.
Kujer
Qatil

Ji: Hejmara 102yan ya Nûbiharê